تالار آینه خانه وثوق- عکس از فاطمه یامی

سرای وثوق الدوله متعلق به یکی از صاحب منصبان دوره قاجاریه به نام میرزا محمد قوام الدوله آشتیانی بوده است. وی در دیوان محاسبات مالیات سمتی بر عهده داشت که به پسر وی، میرزا ابراهیم معتمدالسلطنه و سپس میرزا حسن خان وثوق الدوله واگذار شد. میرزا حسن خان معروف به وثوق الدوله در فروردین ۱۲۵۴ هجری شمسی دیده به جهان گشود، او از هفت سالگی به فرا گرفتن درس فارسی و مقدمات عربی پرداخت و در جوانی در مدرسه مروی فلسفه را نزد شیخ علی نوری و فقه را نزد سید عبدالکریم لاهیجی فرا گرفت. در سال های آخر عمر در اروپا زندگی کرد و در سال ۱۳۲۵ به ایران بازگشت و سرانجام در سال ۱۳۲۹ در سن ۸۰ سالگی در تهران بدرود حیات گفت و در قم در مقبره خانوادگی خود به خاک سپرده شد.

عمارت تاریخی قوام الدوله در سال ۱۲۱۱ ه.ش در زمان حکومت محمد شاه قاجار توسط میر محمد قوام در محله سرچشمه، کوچه میرزا محمود وزیر ساخته شد و صاحب آن میرزا محمد مستوفی قوام الدوله، پسر میرزا محمد تقی آشتیانی، از رجال سرشناس دوران قاجاریه بود که حسن وثوق الدوله و میرزا احمد قوام (قوام السلطنه) از نوادگان او بودند. این بنا در ابتدا برای قوام الدوله ساخته شد و به حکم ارث و به روایت دیگر توسط خود وثوق الدوله خریداری شد. وثوق در جوانی مستوفی آذربایجان شد. در دوره اول و دوم مجلس شورای ملی به نمایندگی انتخاب شد و به نیابت ریاست مجلس دست یافت. او از سال ۱۲۹۰ تا اوایل سلطنت رضاشاه ۱۶ بار عهدهدار وزارتخانههای مالیه (دارایی)، خارجه، عدلیه (دادگستری)، داخله (کشور) و معارف (فرهنگ) شد. و بین سال های ۱۲۹۶ الی ۱۳۰۰ دونوبت نخست وزیر ایران شد.

مجموعه قوام الدوله در ابتدا مساحتی در حدود ۱۲ هزار متر مربع داشته است که در حال حاضر فقط بنای موجود باقی مانده (همان خانه اندرونی و بیرونی) و دستخوش تغییرات بسیاری شده است. این سرا به صورت مثلثی ما بین کوچه های میرزا محمود وزیر، کوچه محدث و کوچه وزیری محصور و ورودی این مجموعه از کوچه محدث فعلی بوده است. کوچه سرای وثوق الدوله م حدث به نام عصمت السلطنه (همسر محمد قوام الدوله) یا کوچه سوراخی معروف بوده و فضای سبز و پارک فعلی موجود نیز، در آن زمان به عنوان کالسکه خانه در کنار خانه اصلی مورد استفاده قرار می گرفته است. همچنین در کنار حمام قوام الدوله در سالهای ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۸ دبیرستان دخترانه عفتیه قرار داشت که از کوچه وزیری به درون آن، رفت آمد می کردند.

نمای شاه نشین خانه وثوق

از خصوصیات مهم این بنا که سبب زیبایی آن شده است، می توان به نظم و تقارن در نمای ساختمان و وجود هفت دری در آن اشاره کرد. گچ بری ها و نقاشی های اسلیمی روی دیوار ها نیز تزیینات زیبایی است که بر ارزش مجموعه می افزاید. بنا با دو حیاط بیرونی و اندرونی که با چند راهرو به هم دیگر مرتبط می شوند و دو بادگیر، مجموعه کاملی از معماری دوران خود را نشان می دهد.

سرای وثوق در حال حاضر در اختیار کمیته ملی ایکوموس (شورای بین المللی بناهای تاریخی) است که مقر آن در پاریس قرار دارد. این نهاد غیر دولتی با یونسکو همکاری می کند و در حال حاضر بیش از ۱۰۰ کمیته ملی و ۲۰ کمیته علمی در سراسر جهان از جمله ایران دارد. ایکوموس ایران در ۲۹ فروردین ۱۳۸۱ به طور رسمی فعالیت خود را آغاز کرد. شورای بینالمللی بناها و محوطههای تاریخی که روندی ۳۵ ساله را طی کرد و سرانجام به ثمر رسید، بعد ها با نام ایکوموس شناخته شد. اهداف کمیسیون مذکور، تلاش برای ایجاد همکاری و حمایت بینالمللی از میراث فرهنگی و تاریخی کشورها از طریق تدوین توصیهنامهها، ارائه آموزشهای تخصصی لازم، ارتقا سطح آگاهی عمومی نسبت به ارزشهای این قبیل آثار، تدوین قوانین ناظر به حمایت از آن ها در سطح ملی و تدوین معاهدات جهانی برای حمایت بینالمللی از میراث فرهنگی بود.

اما سئوال اینجاست، که چرا خانه ای با این اهمیت نمی تواند مورد بازدید عموم از جمله اهالی محله قرار بگیرد؟! آیا اهداف این نهاد تنها با اختصاص این بنا به نهادی حافظ میراث محقق می شود؟ آیا ارتقا سطح آگاهی عمومی نسبت به ارزش آثار تاریخی از اهداف مهم ایکوموس نیست؟ آیا درب همیشه بسته خانه وثوق و نبودن امکان بازدید آن، به ارتقا آگاهی مردم و زنده نگه داشتن این قسمت از تاریخ معاصر ایران در اذهان کمکی می کند؟ یا اینکه بازدید مردم از این بنا و تعریف کاربری غیر اداری برای آن می تواند با ایجاد فضایی تفریحی -فرهنگی ترسیمی از شمای تاریخ صد ساله اخیر تهران و یادآور آن باشد؟از خصوصیات مهم این بنا که سبب زیبایی آن شده است، می توان به نظم و تقارن در نمای ساختمان و وجود هفت دری در آن اشاره کرد.